Tôi nhỏ thế này thì sức đâu ra biển lớn? Mà đâu chỉ mình tôi, đất nước có cả mấy trăm ngàn anh nhỏ như tôi. Vậy thì chỗ của chúng tôi đâu? Việc cổ xúy ra biển lớn hoặc cho rằng dù không muốn thì biển cũng sẽ ngay dưới chân mình, nghĩa là chỉ hình dung bối cảnh đâu cũng biển với áp lực bị buộc phải ra biển, có thể gây ngộ nhận. Việc cổ động hay lên dây cót quá độ có thể làm cho doanh nghiệp căng thẳng, mất tinh thần, trở nên bi quan, lúng túng.

Thật ra, bên cạnh biển lớn vẫn còn đó cái ao nhà (hay sân nhà). Cái ao nhà đó (hoạt động kinh tế và thị trường trong nước) nay đã thông ra biển. Đây là quá trình thông thương chứ không phải trộn lẫn. Nói khác đi, nền kinh tế chỉ hội nhập chứ không đồng hóa. Đừng vội bàn chuyện công dân toàn cầu! Đây có thể là chút triết lý hội nhập.

Mặt khác, thông điệp ra biển lớn nên hiểu là vươn ra làm ăn với 149 nền kinh tế khác chứ không hẳn là làm ăn lớn. Tinh thần là hiểu biết, kinh tế và thực tế, thay vì chỉ có lửa. Không nên suy nghĩ cực đoan trực diện kiểu một mất một còn, vì điều này dễ làm cho tâm lý bị ức chế không cần thiết. Tại sao? Vì trong hoạt động kinh tế, kể cả hoạt động kinh doanh, không chỉ có chiến trường mà cần thiết còn là hợp tác và chia sẻ, là biết cách chơi để cùng thắng (triết lý win-win). Hợp tác và chia sẻ lại là con đường rộng mở cho doanh nghiệp trong nước ngay tại sân nhà trong quá trình hội nhập. Ta hãy xem điều gì sẽ là tốt đẹp quanh hướng đi hiền hòa này.

Hiểu theo nghĩa tương đối và từ góc nhìn trong nước, việc gia nhập WTO sẽ khơi thông và tạo ra sự giao thương hay các luồng kinh tế đối lưu. Người ta gọi chung bối cảnh làm ăn có qua có lại này là kinh tế mở. Kinh tế mở thì có ra có vào…

Cho dù hướng ra là hướng chính và được khuyến khích, lợi thế ban đầu ở hướng này chủ yếu có lẽ chỉ là hoạt động xuất khẩu hàng hóa. Về các hoạt động khác, dựa vào kinh nghiệm các nước đi trước và thực lực Việt Nam, dự đoán trong vòng năm mười năm đầu sau khi vào WTO, hoạt động tư bản hướng ra (outflow - đầu tư ra nước ngoài nói chung) sẽ không đáng kể.

Đã vậy, hoạt động xuất khẩu hàng hóa cũng chỉ là phần nổi của một chuỗi hoạt động sản xuất từ các cứ điểm nội địa, trong đó không ít (nếu không muốn nói là phần quan trọng) sẽ thuộc về các doanh nghiệp tư bản du nhập, tức doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Do vậy, hoạt động sản xuất - kinh doanh - dịch vụ tại chỗ hứa hẹn sẽ phong phú và đa dạng. Đại cuộc sẽ bắt đầu từ đây.

Không đợi lộ trình cắt giảm

Thuế quan hàng nhập khẩu và cam kết mở cửa có hiệu lực, bản thân môi trường thông thoáng và sự đảm bảo giao thương theo tiêu chí quốc tế cũng có thể làm cho chuyển động hội nhập tại thị trường trong nước sẽ diễn ra sớm hơn. Trong thực tế, quá trình này đã diễn ra ngay từ năm 2006, rõ nhất là từ quí 4-2006, nghĩa là trước cả thời gian việc gia nhập có hiệu lực (11-1-2007).

Có thể xem đây như khúc dạo đầu hưởng ứng, là bước khởi động có tính chiến lược của thương nhân nước ngoài, nhất là các công ty đa quốc gia.

Nhờ vậy, đầu tư trực tiếp từ nước ngoài năm 2006 đã tăng gần gấp đôi, vượt ngưỡng 10 tỉ đô la Mỹ. Hay việc hàng ngàn tỉ đồng đổ vào thị trường chứng khoán mỗi phiên cuối năm là điều mà đầu năm 2006 không ai nghĩ tới. Dấu hiệu giảm giá của một số mặt hàng tiêu dùng và việc sớm cắt giảm thuế ô tô xuống 10% của Bộ Tài chính (để tập dượt) là các ghi nhận khác.

Hoạt động kinh tế trong nước nóng lên nghĩa là cơ hội sẽ mở ra nhiều. Thay vì miên man trước biển, doanh nghiệp (bất kể là lớn hay nhỏ) có thể toan tính giành phần bánh cho mình ngay tại ao nhà. Thách thức có khi là đây. Về vi mô, là khả năng nắm bắt cơ hội và biết cách định vị lại thế đứng của mỗi doanh nghiệp. Về vĩ mô, là làm sao tiếp nhận và hấp thu tốt nhất các làn sóng giao thương tăng nhanh. Thế nhưng, mối lo cạnh tranh, ngại bị thua thiệt trên sân nhà, lại cũng đồng hành với cơn náo nức.

Bị cạnh tranh là bình thường và thua thiệt là điều khó tránh. Hàng hóa tiêu dùng là một lẽ, lĩnh vực dịch vụ cũng sẽ đáng ngại không kém. Nền kinh tế lại không phải chỉ mở với bên ngoài mà còn mở ngay trong nước, giữa các thành phần kinh tế. Nếu điều này có ý nghĩa với khu vực tư thì sẽ chẳng dễ dàng với khu vực quốc doanh. Sự cạnh tranh, do vậy, không chỉ diễn ra với bên nước ngoài mà còn giữa trong nước với nhau. Nhưng, nói theo triết lý kinh tế thì đây là sự cần thiết để nền kinh tế có “những cái chết sáng tạo”, để có một toàn cục phát triển vững bền và thuyết phục.

Chỉ riêng lợi ích đem lại từ quy mô đầu tư nước ngoài tăng lên cũng sẽ rất lớn. Việc làm cho người lao động là một lẽ, cơ hội đem lại cho doanh nghiệp trong nước sẽ đáng nói hơn, và ngành nào cũng có phần: xây dựng, vận chuyển, sản xuất phụ trợ, cung ứng, phân phối, ngân hàng, thông tin, báo chí… Suy cho cùng thì phần họ tạo ra và để lại trong nước sẽ lớn hơn phần họ đem về (thu hồi vốn và lợi nhuận). Lần nữa, triết lý win-win cũng đúng trong bối cảnh vĩ mô này. Đó là chưa nói việc du nhập thiết bị kỹ thuật, công nghệ mới, kinh nghiệm tổ chức quản trị hiện đại… sẽ đem lại lợi đơn lợi kép cho doanh nghiệp trong nước.

Tưởng vậy là ổn, nhưng không. Giải được bài toán kinh tế thì mặc cảm làm thuê ngay trên quê hương mình có thể lại trỗi dậy. Tuy tính tự sĩ diện là bình thường, hay có thể nói là tốt, nhưng cần đặt đúng chỗ và đúng lúc. Nói ngắn gọn, trong hoạt động kinh tế kinh doanh, khái niệm làm thuê hay làm chủ nên được hiểu tương đối. Sĩ diện (nhất là sĩ diện kinh tế) xin hãy đợi đấy, tốt nhất là khi ta đã có đủ lực, đã mạnh lên, giàu lên.

Có thể tham khảo kinh nghiệm Nhật Bản, Hàn Quốc, và nhiều trường hợp khác. Rất nhiều doanh nghiệp tên tuổi của họ đã thoát lên sau một quá trình làm phụ, làm thuê, sau khi đã no đủ cả về vật chất và trí tuệ. Vậy, vấn đề không phải là làm chủ hay làm thuê mà là đừng để mất các cơ hội làm thuê, không để chủ phải đi thuê nước ngoài… Vấn đề là biết mô phỏng, bền chí sáng tạo và thoát lên tìm cái riêng. Đó là tư thế tiến công.

Cánh cửa 2007 đang mở ra thời kỳ lạc quan mới cho nền kinh tế Việt Nam. Nhưng trước vận hội lớn và nhiều triển vọng ẩn tàng, việc xác định tôi ở đâu trở nên không dễ. Yêu cầu tái định vị hoạt động doanh nghiệp lại có tính quyết định và cần thực tế hơn. Đến lượt phải cần đến những cái đầu tốt và một bộ máy công suất cao…

Thời báo kinh tế Sài Gòn Xuân