Đặc biệt, các công ty đa quốc gia sẽ tái cấu trúc các căn cứ sản xuất, bỏ hoặc thu hẹp những nơi cho đến nay họ chọn đầu tư chủ yếu vì được bảo hộ bằng thuế.

Trong bài viết trước (TBKTSG số ra ngày 28-4) tôi đã kết luận lợi thế so sánh của Việt Nam trong những năm tới là các ngành về máy móc như điện, điện tử gia dụng, xe máy, máy tính, điện thoại di động... và đó là những ngành có nhu cầu lớn trên thị trường trong nước và thế giới. Nhưng trong những ngành đó, ngành điện, điện tử gia dụng hiện nay đang đứng trước một thách thức lớn: Từ năm 2006, nhiều công ty đa quốc gia có thể sẽ chuyển các cơ sở sản xuất từ Việt Nam sang các nước ASEAN khác nếu chính sách hiện nay của Việt Nam không thay đổi.

Quá trình chuyển dịch cơ sở sản xuất trong vùng Đông Á

Vùng Đông Á đang trở thành cứ điểm sản xuất lớn nhất thế giới trong nhiều loại hàng đồ điện, điện tử gia dụng. Các nước trong vùng này vào năm 2003 sản xuất 42 triệu máy điều hòa không khí (82% sản lượng thế giới), 32 triệu máy giặt (55%), 30 triệu tủ lạnh (52%), 37 triệu máy hút bụi (56%); năm 2004 sản xuất 105 triệu chiếc ti vi màu (70%), 93 triệu đầu máy video và DVD (90%). Công nghệ trong lĩnh vực này dễ chuyển giao nên địa điểm sản xuất chuyển dần sang những nơi có giá nhân công rẻ và các phí tổn khác cũng thấp do chính sách khuyến khích đầu tư nước ngoài (FDI) của các nước.

Hiện nay, ngoài Nhật, bốn nước sản xuất nhiều đồ điện gia dụng và có thị phần đáng kể là Trung Quốc, Hàn Quốc, Malaysia và Thái Lan. Riêng Trung Quốc sản xuất trên 30% tổng sản lượng thế giới, Hàn Quốc cũng sản xuất hầu hết các mặt hàng trong ngành này với thị phần từ 5-10%. Thái Lan cũng là địa điểm sản xuất quan trọng, đứng đầu ASEAN trong các mặt hàng như máy giặt, tủ lạnh, máy điều hòa không khí, và đứng thứ hai trong những mặt hàng khác. Malaysia đứng đầu ASEAN về ti vi màu, máy hút bụi, đầu máy video và DVD, cassettes. Thái Lan và Malaysia chiếm được vị trí quan trọng hiện nay là nhờ họ đã có chính sách khôn ngoan đón được dòng thác FDI từ Nhật sau khi đồng yen lên giá đột ngột vào cuối năm 1985.

ASEAN và Trung Quốc đang cạnh tranh gay gắt tại các thị trường lớn như Nhật và Mỹ. Tuy nhiên, Trung Quốc chiếm thị phần ngày càng lớn tại các thị trường Nhật, Mỹ là do họ thay thế vị trí của Hàn Quốc, Đài Loan hoặc Mỹ và Nhật chứ chưa đánh bật được vị trí của ASEAN. Công nghiệp điện, điện tử gia dụng của ASEAN giữ được sức cạnh tranh quốc tế nhờ đã thu hút hiệu quả FDI từ Nhật, chất lượng đạt tiêu chuẩn quốc tế và sử dụng được mạng lưới tiếp thị quốc tế do công ty đa quốc gia Nhật xây dựng trong nhiều thập niên qua. Ngoài ra, Thái Lan và Malaysia đã xây dựng được các cụm công nghiệp cho ngành điện gia dụng, với sự phát triển mạnh mẽ của các loại công nghiệp phụ trợ.   

Vấn đề quan trọng hiện nay là sau khi AFTA thực hiện hoàn toàn, cơ cấu sản xuất giữa các nước ASEAN sẽ thay đổi ra sao? Giữa những nước sản xuất lớn như Thái Lan và Malaysia, thuế quan không cao vì các nước này đã theo chiến lược hướng vào xuất khẩu, hàng sản xuất ra đã có sức cạnh tranh quốc tế nên ít cần bảo hộ. Do đó, giữa Thái Lan và Malaysia, sẽ ít có trường hợp chuyển dịch các cơ sở sản xuất đã có. Trên thực tế thì những nước này đã thực hiện xong chương trình AFTA từ năm 2003 và cho đến nay chưa thấy có sự chuyển dịch đó. Nhưng vấn đề sẽ khác hẳn khi bàn đến vị trí của Việt Nam trong đó công nghiệp đồ điện gia dụng còn non trẻ và chủ yếu sản xuất thay thế nhập khẩu.

Việt Nam trước thách thức AFTA

Các ngành điện, điện tử gia dụng bắt đầu phát triển tại Việt Nam vào giữa thập niên 1990. Phần lớn do các công ty Nhật như Sanyo, Toshiba, Hitachi, Matsushita, Sony, JVC, và LG, Samsung của Hàn Quốc đầu tư sản xuất thay thế nhập khẩu. Trong một thời gian dài, cho đến giữa năm 2003, thuế nhập khẩu sản phẩm nguyên chiếc là 50%, từ tháng 7-2003 giảm xuống còn 20%, những mức thuế đủ để bảo hộ thị trường trong nước trong từng giai đoạn. Tuy nhiên, vì chỉ cung cấp cho thị trường nội địa, một thị trường còn nhỏ, nên quy mô sản xuất quá nhỏ, chỉ bằng trên dưới 10%, có loại chỉ bằng 2-3%, sản lượng của Thái Lan. Năm 2004, Việt Nam sản xuất 260.000 chiếc máy giặt, 450.000 tủ lạnh, 970.000 ti vi màu và 90.000 máy điều hòa không khí, trong khi vào năm 2003 Thái Lan sản xuất 2,5 triệu máy giặt, 2,9 triệu tủ lạnh, 14 triệu ti vi màu và 4,1 triệu máy điều hòa không khí.

Ngoài quy mô sản xuất nhỏ, các công ty lắp ráp đồ điện gia dụng ở Việt Nam còn gặp một khó khăn lớn là công nghiệp phụ trợ chưa phát triển, phải nhập khẩu phần lớn linh kiện, bộ phận mà thuế nhập khẩu các sản phẩm trung gian, phụ trợ này lại rất cao. Hiện nay thuế nhập khẩu các loại này phần lớn lên tới 50%, thấp nhất cũng 15%. Từ năm 2006, theo chương trình cắt giảm thuế trong khuôn khổ AFTA, thuế nhập khẩu đánh trên các loại linh kiện, bộ phận nhập từ các nước ASEAN sẽ giảm xuống còn 5%, nhưng các công ty lắp ráp tại Việt Nam đang và sẽ phải tiếp tục nhập khẩu nhiều loại linh kiện, bộ phận từ Nhật và các nước khác ngoài ASEAN vì ASEAN chưa thể cung cấp toàn bộ các loại linh kiện, bộ phận với phẩm chất và giá thành tương đương với Nhật hoặc các nước khác.

Như vậy, các công ty lắp ráp đồ điện, điện tử gia dụng một mặt phải tiếp tục nhập khẩu linh kiện, bộ phận với chi phí cao vì thuế cao nhưng mặt khác phải cạnh tranh với sản phẩm nguyên chiếc giá rẻ (vì thuế giảm xuống dưới 5%) nhập khẩu từ ASEAN mà chủ yếu là từ Thái Lan. Tình hình càng xấu hơn vì gần đây Việt Nam đã thỏa thuận với Thái Lan một chương trình cắt giảm thuế sớm hơn so với kế hoạch AFTA, áp dụng cho tủ lạnh, máy giặt và máy điều hòa không khí (bắt đầu từ tháng 4 năm nay thuế giảm từ 20% xuống 10% và tiếp tục giảm xuống 5% từ năm 2006), trong khi theo kế hoạch chung mà Việt Nam cam kết với AFTA thì cho đến cuối năm 2005 mức thuế vẫn là 20% (từ tháng 1- 2006 mới giảm xuống 5%). Lý do là vì để hoãn chương trình thực hiện giảm thuế trong khuôn khổ AFTA đối với 14 mặt hàng gồm linh kiện, phụ tùng xe máy và ô tô nguyên chiếc, Việt Nam phải đền bù cho những nước thành viên ASEAN có lợi từ xuất khẩu đồ điện, điện tử gia dụng, trong đó có Thái Lan.

Một vấn đề nữa là theo chính sách hiện hành, những công ty lắp ráp có tỷ lệ nội địa hóa càng cao càng được hưởng thuế suất thấp khi nhập khẩu linh kiện, bộ phận. Cho đến nay, đây là chính sách có hiệu quả nhưng chính sách này không thể áp dụng được nữa khi Việt Nam gia nhập WTO. Những công ty đã bỏ vốn lớn đầu tư xây dựng cụm công nghiệp nhằm tăng tỷ lệ nội địa hóa bây giờ đang thất vọng với tình thế mới. 

Chuyển hướng chiến lược

Như vậy, chính sách vừa giữ mức thuế cao đối với linh kiện, bộ phận nhưng vừa cho tự do nhập khẩu sản phẩm nguyên chiếc trong khuôn khổ AFTA đang đặt ngành điện, điện tử gia dụng của Việt Nam trước một thách thức rất lớn: Các công ty đa quốc gia có thể sẽ phải đóng cửa nhà máy tại Việt Nam, chuyển cơ sở sản xuất sang Thái Lan, nơi có quy mô sản xuất lớn với các ngành công nghiệp phụ trợ đã phát triển (Phần lớn những công ty đang sản xuất đồ điện gia dụng tại Việt Nam cũng là những công ty sản xuất quy mô lớn tại Thái Lan). Để tránh trường hợp này, Chính phủ nên khẩn cấp bỏ chính sách thuế quan cao đối với linh kiện, bộ phận nhập khẩu để giảm giá thành lắp ráp sản phẩm nguyên chiếc và giữ chân các công ty đa quốc gia. Như tôi đã đề cập trong bài viết trước, các công ty ngành điện, điện tử của Nhật đánh giá cao tiềm năng của Việt Nam, và theo tính toán của những công ty đã đầu tư tại nước ta, nếu vấn đề thuế linh kiện, bộ phận nhập khẩu được giải quyết, các sản phẩm nguyên chiếc của Việt Nam có khả năng xuất khẩu sang Nhật và các thị trường lớn khác, và dưới thể chế AFTA có thể xuất khẩu sang nhiều nước ASEAN. Trong trường hợp đó, quy mô sản xuất sẽ mở rộng nhanh chóng, kích thích sự phát triển của các ngành công nghiệp phụ trợ.

Để xây dựng các ngành công nghiệp phụ trợ, trong quá khứ cũng có nhiều nước đã áp dụng biện pháp nâng cao thuế suất linh kiện nhập khẩu nhưng phải đồng thời bảo hộ sản phẩm nguyên chiếc. Việt Nam ngày nay không thể bảo hộ sản phẩm nguyên chiếc thì phải theo một chiến lược khác. Chính sách tối ưu hiện nay là phải nhanh chóng tăng năng lực cạnh tranh để xuất khẩu được sản phẩm nguyên chiếc, từ đó quy mô sản xuất trong nước tăng nhanh, tạo điều kiện để các công ty cung cấp sản phẩm công nghiệp phụ trợ đầu tư lớn. Thật ra, nếu Nhà nước có tín hiệu về sự thay đổi chính sách theo hướng đó thì công ty nước ngoài có thể sẽ đầu tư để xây dựng các cụm công nghiệp ngay từ bây giờ. Đồ điện, điện tử gia dụng là những loại máy móc gồm nhiều công đoạn nên có sự phân công hàng ngang giữa các nước trong việc sản xuất và cung cấp lẫn nhau các linh kiện, bộ phận. Tuy nhiên, công nghệ của các loại này tương đối đã tiêu chuẩn hóa và ít sai biệt về độ sâu lao động hay vốn đầu tư. Do đó, doanh nghiệp có khuynh hướng nội địa hóa linh kiện, bộ phận khi lượng sản xuất đạt quy mô kinh tế. Thêm vào đó, khi sản phẩm nguyên chiếc sản xuất cả cho thị trường thế giới thì các công ty lắp ráp phải thường xuyên thay đổi tính  năng, mẫu mã, kiểu dáng của sản phẩm. Điều này buộc họ phải luôn bảo đảm một sự linh động trong việc quản lý dây chuyền cung cấp (supply chain management) các sản phẩm phụ trợ và do đó phải tăng tỷ lệ nội địa hóa, chủ động tham gia xây dựng các cụm công nghiệp.

Trong thời đại toàn cầu hóa và khu vực hóa, phải có chiến lược mới và chính sách, biện pháp thích hợp. Thách thức AFTA quá lớn, chúng ta không còn thời gian, cần nhanh chóng chuyển hướng chiến lược.

Theo TBKTSG